Door de Nanolens

Publieke debatten over nanotechnologieën

Nederland: http://www.nanopodium.nl

Frankrijk: http://debatpublic-nano.org

Wat is nanotechnologie?

Dossier van het Instituut voor Samenleving en Technologie

 

Nanowetenschap en nanotechnologieën beloven een veelheid aan toepassingen die de mensheid de komende decennia aanzienlijk vooruit kan helpen.
Tot die toepassingen behoren de ontwikkeling van betere fabricagetechnieken en lichtere en sterkere materialen, krachtiger informatietechnologie die overal aanwezig en altijd ter beschikking is, nauwkeuriger medische diagnoses en de uiterst gerichte toediening van
medicijnen, transportoptimalisering en toegenomen mogelijkheden voor ruimtevaartexploratie, productievere én milieuvriendelijkere landbouwtechnieken, betere veiligheidsvoorzieningen voor burgers en uitgebreider beschermingsmogelijkheden voor soldaten.
Toch rijzen, ondanks de onmiskenbare voordelen die nanotechnologie te bieden heeft,
ook vragen over de mogelijke ethische, juridische en maatschappelijke implicaties ervan. Zo is onduidelijk hoe de komst van alomtegenwoordige technologie zich verhoudt tot onze privacy bijvoorbeeld.
Wie heeft in een ‘slimme omgeving’ toegang tot welke persoonsgegevens? Of wat te
denken van biosensoren die in het lichaam ingebracht kunnen worden om vroegtijdig ziektes op het spoor te komen en ze preventief te behandelen? Wat als iemand liever niet geïnformeerd wordt over de gezondheidsrisico’s die hij loopt? Welke potentiële gevaren voor mens
en milieu zijn er verbonden aan de ontwikkeling van nieuwe, voorheen ongekende materialen? Welk onderzoek naar nanotechnologie verdient eigenlijk aanbeveling en welke toepassingen zouden wel en niet moeten voorzien worden?

Het NanoSoc-consortium biedt nanotechnologen en -onderzoekers, sociale wetenschappers, vertegenwoordigers uit de industrie en het middenveld, alsook geïnteresseerde burgers, de mogelijkheid om door wederzijds overleg op dit soort vragen antwoorden te formuleren en zo samen nieuwe perspectieven te ontwikkelen op mogelijke nano-toekomsten voor Vlaanderen.
Hoofddoel is het aanduiden van zowel nieuwe kansen als uitdagingen die innovatieprocessen met nieuwe technologieën met zich meebrengen.

Doelstellingen

Het NanoSoc-project beoogt

  • het verkennen van te verwachten nanotechnologische ontwikkelingen, om op basis daarvan socio-technische toekomstscenario’s te ontwerpen, waarin zowel wetenschappers als de bredere maatschappij zich kunnen vinden;
  • een evaluatie te maken van de interacties tussen de projectdeelnemers, en de dialoogprocessen te faciliteren;
  • na te gaan hoe de overlegrondes waaraan de wetenschappers en technologen deelnemen, de gangbare onderzoekspraktijken in hun instellingen weten te beïnvloeden of te veranderen.

Met de projectdeelnemers worden toekomstige nanotechnologietrajecten verkend, afgewogen en verder aangevuld door de uitwisseling van diverse perspectieven, verwachtingen en ervaringen. Dit gebeurt voor drie specifieke domeinen van nanowetenschap en technologieontwikkeling in Vlaanderen: slimme omgeving, biosensoren en nieuwe materialen.
Vanuit een leerperspectief wordt de kwaliteit van de dialoogprocessen tussen de deelnemers permanent geëvalueerd. Dit laat toe de processen evenwichtig op te bouwen en ze zonodig tijdig bij te sturen.
Onderzocht wordt hoe de specifieke institutionele context van waaruit nanowetenschappers en -onderzoekers in Vlaanderen opereren, aan verandering onderhevig is door hun deelname aan de herhaaldelijke groepsinteracties. Vraag is in hoeverre de uitwisseling van visies en perspectieven tussen deelnemers kan bijdragen tot kritische reflectie over bestaande onderzoekspraktijken.

Methodologie

Het onderzoeksopzet is interdisciplinair. Het bouwt voort op de expertise van zowel exacte als sociale wetenschappers, en benut de kennis van stakeholders en de ervaringen die burgers hebben met technologie. Om aan de diversiteit van deze onderzoekssetting tegemoet te komen, wordt de methodiek van reflectief actieonderzoek gehanteerd. Die benadering beoogt de dialoogprocessen tussen de deelnemers zowel te analyseren als (bij) te sturen, door hen voortdurend uit te nodigen om hun uitgangsposities en opvattingen in vraag te stellen.
In de eerste twee fasen van het onderzoek (exploratie- en ontwerpfases) wordt per casus een Delphi-studie opgezet waaraan zowel nanotechnologen, sociale wetenschappers, als een burgerpanel deelnemen. De uitkomsten van die oefening worden in een scenarioworkshop in toekomstscenario’s vertaald en voorgelegd aan alle partners aan het project. Daarop volgt het opmaken van een waardenboomanalyse met het doel de waardegeladen prioriteiten en bezorgdheden van alle deelnemende partijen te expliciteren. Tot slot worden de nanotechnologen en -experts via vision assessment gevraagd om over mogelijke strategieën te reflecteren om de geprefereerde trajecten te realiseren.
Om de kwaliteit van de interactieve leeroefeningen te evalueren en tijdig te kunnen bijsturen wordt gebruik gemaakt van checklists met aandachtspunten voor effectieve groepsinteractie en sociale leereffecten. Het impactluik analyseert de wederzijdse beïnvloeding tussen het sociale leerproces waaraan de betrokkenen deelnemen, en de gangbare onderzoekspraktijken en -culturen binnen de instellingen waarin ze werkzaam zijn. Ten einde die impact te meten wordt een institutionele doorlichting gemaakt, aangevuld met semi-gestructureerde interviews met sleutelfiguren die actief zijn binnen het domein van nanotechnologie in Vlaanderen.